İnsan Neden Eşeklik Etmesin…

0
339

Bugün size üniversite yıllarında psikoloji okurken haşır neşir olduğumuz ve bana şimdi bile her seferinde “vay be, insanoğlu ne peş para etmez canlıymış” dedirten bir iki deney ve olgu örneğinden bahsedeceğim. Aslında aklımda 8-10 tane deney/olgu var. Ama bunları tek seferde benim açımdan yazmak, sizin açınızdan okumak zor olacağı için diğerlerini başka bir yazıya bırakıyorum. Bu yazıda Milgramın Otoriteye İtaat (Obedience to Authority) ve Zimbardo’nun Hapishane (Stanford Prison Experiment) deneyinden kısaca bahsedip bir video paylaşacağım.

milgram-deneyiİlk deney psikolog Stanley Milgram’ın bilim dünyasında çok meşhur deneyi (1961). Bu deneyde içerik kısaca şöyle: Öncelikle gönüllü bir denek seçiliyor. Bu denek bir kontrol masasına oturtuluyor ve diğer odada oturan bir kişiye bazı genel kültür soruları soruluyor (Diğer odadaki kişi aslında Milgram’ın ekibinden birisi). Denekten istenen ise, sorulan sorulara verilen her yanlış yanıtta, kontrol masasındaki voltaj düğmesine basarak, soruları cevaplayan kişiye, giderek artan dozlarda elektrik vermesi. Hatta başta deneğe 45 Voltluk bir elektrik verilerek, karşısındaki kişiye nasıl bir acı vereceğini kavraması da sağlanıyor. Ayrıca deneğin hemen yanında önlüklü ve “otoriter mizaçlı” deney ekibi üyesi duruyor. Denek elektrik vermeye tereddüt ettiğinde bunu yapmak zorunda olduğunu hatırlatıyor. Çok ilginçtir deneklerden bazıları, yan odadan çığlık sesleri gelirken (ölümcül düzey olan) 450 volta kadar çıkıyorlar.

stanford-experimentİkinci deneyimiz Zimbardo’nun Stanford Hapishane Deneyi (1971). Bu deney bazı filmlere de konu olduğu için herkes biliyor sanırım. Deney Stanford Üniversitesinde gerçekleştirildiği için Stanford Hapishane Deneyi olarak anılıyor. Bu üniversitede görevli psikolog Philip Zimbardo ve ekibi deneye gönüllü olan bir grup üniversite öğrencisi arasından psikolojik ve fiziksel olarak sağlıklı, sabıkası olmayan tamamen “normal” 24 kişi seçiyorlar. Bu grup seçkisiz olarak iki gruba bölünüyor. Bir grup gardiyan, bir grup da mahkum rolü alıyor. Mahkumlara ve gardiyanlara rollerine uygun üniformalar dağıtılıyor. Ek olarak gardiyanlara göz temasını engellemek için aynalı güneş gözlükleri ve güç sahibi olduklarını hissettirmek için coplar da dağıtılıyor. Daha sonra gardiyan ve mahkumlar üniversitenin alt katında, hapishane şeklinde düzenlenmiş bir bölüme yerleştiriliyor.  Sonrası ise tam bir felaket. Gardiyan rolündeki denekler, mahkum rolündeki deneklere psikolojik ve fiziksel işkence yapmaya başlıyorlar ve deney 6. gününde durdurulmak zorunda kalınıyor.

amerikalı-askerBu deneyler bize, polisin elleri bağlı birinin gözlerine nasıl biber gazı sıkabildiğini, askerlerin cephede savunmasız kadınlara nasıl tecavüz edebildiğini, öğretmenlerin çocukları gözü kör olana kadar nasıl dövebildiklerini açıklamakla beraber, siz bu yazıyı okuyanların (tabi ki ben de dahil) da uygun şartlar oluştuğunda buna benzer şiddeti rahatlıkla uygulayabileceğinizi de ortaya koyuyor. Ama uzun zaman içinde gelişmiş olan frontal lobumuz sayesinde olaylardan ders alabiliyor ve davranışlarımızı yeniden düzenleyebiliyoruz. Az biraz psikoloji okuyup bu deneylerden haberdar olan denekler, söz konusu eylemleri yapmadan önce çok daha iyi düşünürlerdi sanırım.

Aşağıda Dr. Zimbardo’nun TED için yaptığı harika bir sunum var. Burada günümüzdeki bir olaydan yola çıkarak yukarıda bahsettiğim iki deneyi de özetliyor. Her şeyin hızlı tüketildiği sosyal paylaşım ortamları için 23 dk belki size uzun gelebilir ama bence tamamını izleyin (Türkçe altyazı mevcut).

 

 

Zimbardo’nun deyimiyle “Lucifer Effect” kavramı insanın içindeki melek ve şeytan için oldukça yeterli ve doyurucu bir açıklama getiriyor. Biz insanlar her türden davranış repertuarına sahibiz ve çevremizdeki şartlara göre bunları ortaya çıkarıyoruz. Tabi ki çevre bu davranışlardan sorumluluğumuzu ortadan kaldırmaz. Ancak asıl sorumlu olan yani bu şartları oluşturan sistem hep göz ardı edilir ve bireyler cezalandırılarak içimiz rahatlatılır. Ne yazık ki insanın evrimsel süreçte hayatta kalmasını sağlayan doğası hep sistemin çıkarına işleyecek.

Daha fazla bilgi için kaynaklar:

http://www.zimbardo.com

http://www.lucifereffect.com/

http://tr.wikipedia.org/wiki/Milgram_deneyi

http://tr.wikipedia.org/wiki/Stanford_hapishane_deneyi

Yazı Kaynak: miskinlertekkesi