fbpx

    Kısa Kısa: Öğrenilmiş Çaresizlik

    Tanım
    •Öğrenilmiş çaresizlik, organizmanın davranışlarıyla olumsuz bir sonucu kontrol edemeyeceğini öğrenmesinden sonra, davranışlarıyla olumsuz sonucu ortadan kaldırabileceği durumlarda gereken çabayı gösterememesi olarak tanımlanır.

    •1965’in başlarında, Martin E. P. Seligman meslektaşları ile birlikte, öğrenme ile korku arasındaki ilişkiyi incelemek üzere, köpekler üzerinde Pavlov’un (klasik koşullanma) şartlı refleks deneyini yaparken tesadüfen beklenmedik bir fenomen keşfetti.

    24 Köpek

    BOYUNDURUK GRUBU

    KAÇIŞ GRUBU

    KONTROL GRUBU

    ELEKTRİK ŞOKU DÜĞMEYE
    BASINCA KESİLMİYOR

    ELEKTRİK ŞOKU DÜĞMEYE
    BASINCA KESİLİYOR

    ŞOK VERİLMİYOR

    30 DENEMEDEN SONRA
    VAZGEÇİYOR

    DENEY

    •24 saat sonra tüm köpekleri kısa bir çitle iki bölmeye ayrılmış kapalı bir alana götürdüler.
    •Köpeklere 10 kez şok veriliyor ve köpeklerin bu 10 denemenin birinde duvarın üstünden karşı tarafa atlayarak şoktan kurtulacakları umuluyordu.
    •Kaçış grubu ve kontrol grubu kurtulmada hemen hemen aynı başarıyı gösterirken, “boyunduruk grubu” diğer gruplardan önemli ölçüde farklılık gösterdi.

    •Bu gruptaki 8 köpeğin 6 sı 10 denemeden sonra bile duvarın üzerinden atlayıp şoktan kurtulamadı.
    ◦Bir hafta sonra ise bu 8 köpeğin 5 i hala 10 denemenin herhangi birinde karşıya atlamayı beceremiyordu.
    ◦Bu gruptaki köpeklerin %75’i neredeyse karşıya hiç atlayamıyor, %62.5’i ise yedi gün geçmesine rağmen hala başarısızlıklarını sürdürüyorlardı.

    Bu köpeklere ne olmuştur?

    •Araştırmacılara göre hayvanlar çaresiz olduklarını öğrenmiştir.
    ◦Şoktan kaçmak için yapılan denemeler ödüllendirilmemiştir.
    ■Hayvanlar şoku durdurmak için yapabilecekleri hiçbir şey olmadığını görüp çaresizliğe kapılmıştır.
    ◦Köpeklere kaçabilecekleri şok verildiğinde:
    ■Köpekler, birinci durumda öğrendiklerini yanlış bir biçimde ikinci duruma genellemişlerdir. (Davranışçı bakış açısı) Aslında kaçabilecekken daha önce öğrendikleri çaresizlikle tepki vermişlerdir.

    •Seligman, öğrenilmiş çaresizlik modelinin temel terimini çok basit bir şekilde ifade etmiştir:
    ◦“Bir kişi veya bir hayvan, kendi tepkilerinden bağımsız bir sonuçla karşı karşıya kaldığında, sonucun kendi tepkilerinden bağımsız olduğunu öğrenir.

    İnsanlarda Öğrenilmiş Çaresizlik

    •Gönüllülerle deneyler: (Hiroto, 1974)
    ◦Yüksek ses deneyi :
    ■Bilmeceyi çözerek yüksek sesi kapatabilme
    ■Bir gruba çözümlü diğer gruba çözümü olmayan bilmeceler verilmiştir
    ■Çözümsüz bilmece verilen grup olumsuz uyarıdan kaçamayacaklarını öğrenmişlerdir.
    ◦Öğrenilmiş çaresizliği genelleme:
    ■Denekler yüksek ses ortamından çıkartılıp başka sorular verilmiştir
    ■Bir önceki deneyde soruların çözülebilir olduğunu gören denekler soruları zorlanmadan çözmüşlerdir.
    ■Yüksek sesi susturmakta başarılı olamamış denekler ikinci soru grubunda da oldukça kötü sonuçlar elde etmiştir. Yani bir durumdaki çaresizlik algılarını yeni ve kontrol edilebilir bir başka gruba yanlış olarak genellemişlerdir.

    Yaşlı Bireylerde İyilik Hali

    •Yaşlı insanların günlük etkinlikleri üzerindeki denetimleri ellerinden alındığında “kontrol edememe” algısını yaşamlarındaki başka alanlara genellerler.
    ◦Emekli insanların çoğunda görülen güdülenme ve etkinlik eksikliği, büyük oranda, genellenmiş öğrenilmiş çaresizliğin bir biçimi olabilir.

    •Araştırmacılar daha sonra öğrenilmiş çaresizliğin genellenmesi için birinci kontrol edilemeyen deneyimin yaşanmasına gerek olmadığını bulmuştur.
    ◦Ciddi bir engelle karşılaşan insanlara sadece çaresiz olduğunun söylenmesi ya da başkalarını gözlemlemeleri bile, çaresiz olduklarını öğrenmelerine yeterlidir.

    Öğrenilmiş Çaresizlik Oluşum Nedenleri

    •Seretonin
    ◦Depresyon ve öğrenilmiş çaresizlikte önemlidir.
    ■Araştırmacılar kaçamayacakları elektrik şokuna maruz kalan hayvanların beyinlerindeki sinir ileticilerinin ve alıcılarının, depresyondaki insanların sinir ileticileri ve alıcılarına benzediğini göstermiştir.

    Öğrenilmiş Çaresizlik Oluşum Nedenleri

    •Norepinefrin

    Çaresiz deney farelerinde, beyindeki norepinefrin seviyelerinde azalma mevcuttur.

    Depresyonda, merkez reseptör alanlarında katekolamin eksikliği sözkonusudur. (özellikle norepinefrin).

    Öğrenilmiş Çaresizliğin Fizyolojisi

    Depresyonun Fizyolojisi

    Öğrenilmiş Çaresizlik Oluşum Nedenleri

    •Hormonlar
    ◦Östrojen düzeyinin yükselmeye başladığı aşamada öğrenilmiş çaresizlik geliştirilmeye yatkınlık artar.
    •Kontrol edilemeyen olaylar yaşamak
    ◦Yaşanılan kontrol edilemeyen olayları tekrar tekrar düşünmek
    ◦Gözlemek

    Orjinal Çaresizlik Modeli:

    •Öğrenilmiş Çaresizlik denekleri ve depresyonlu denekler arasındaki benzerlikleri fark eden psikologlar, depresyonu anlamak için öğrenilmiş çaresizlik modelini geliştirmişlerdir.

    •Öğrenilmiş çaresizlik modeli, davranışların sonuçlarını kontrol edememe nedeniyle ortaya çıkan çökkünlük durumuna bir açıklama getirmesi nedeniyle bir depresyon modeli olarak nitelendirilmiştir.

    •Bu görüş, araştırma bulgularıyla da desteklenmiş ve çaresizliğin depresyonla ilişkisini inceleyen çalışmalar çaresiz davranış gösteren bireylerin depresyon seviyesinin de yüksek olduğunu göstermiştir

    (Nolen-Hoeksema ve ark., 1986; Peterson ve ark.,1985; Peterson ve Seligman, 1984; Gotlib, 1984; Depue ve Monroe, 1978).

    Orjinal Çaresizlik Modeli:

    •Orijinal çaresizlik modeli olarak adlandırılan ilk modele göre, organizmanın sadece kontrol edilemeyecek durumlara maruz bırakılması çaresizliğin ortaya çıkması için yeterli değildir.
    •Bunun yerine, çaresizliğin gelişimi için sonucun kontrol edilemeyeceğine bireyin inanması gerekmektedir.
    ◦Eğer birey belli bir davranışı göstermenin sonuca hiç bir etkisinin olmadığına inanırsa o davranışı gösterme sıklığında azalma ortaya çıkacaktır.

    Orjinal Çaresizlik Modeli’nin Yetersizlikleri:

    •Abramson, Seligman ve Teasdale (1978) orijinal çaresizlik modelini gözden geçirerek dört alanda yetersiz olduğunu ileri sürmüşlerdir:
    •Orijinal model
    ◦1) Çaresizlik davranışının ne zaman süreğen veya geçici olduğunu açıklamamaktadır.
    ◦2) Çaresizlik davranışının yaşamın diğer alanlarına hangi durumlarda genellendiğini hangi durumlarda sadece o duruma özgü olduğunu açıklamamaktadır.
    ◦3) Çaresizlik yaşantısı geçiren bireylerin benlik saygısında azalma veya yok olmanın nedenini ortaya koyamamaktadır.
    ◦4) Çaresizlik eğilimi konusundaki bireysel farklılıkları dikkate almamıştır.

    Öğrenilmiş Çaresizlik Yükleme Modeli ve Açıklama Tarzı

    •Hayvanlardaki davranışa göre geliştirilen orjinal model insanlardaki öğrenilmiş çaresizliği açıklamak için yeterli olmamıştır.
    •“Çaresizlik duyguları kimi durumlara genellenirken, kimilerine genellenemez.”
    •Sınırlılıklara karşı bilişsel değişkenlerle yeni bir model…

    Öğrenilmiş Çaresizlik Yükleme Modeli

    •Öğrenilmiş çaresizliğin gözden geçirilmiş şekline “Öğrenilmiş çaresizlik Yükleme Modeli” denir. Modele göre:
    ◦Öğrenilmiş çaresizlik kontrol edilemezlik algısıyla başlar. Bireyler
    ■Çevrelerinde bulunan kontrol edilemeyen faktörlerin farkındadır.
    ■Durumu değiştirilemez olarak görür
    ◦İnsanların kontrol eksikliğine getirdiği açıklamalar yani “yüklemeler” öğrenilmiş çaresizliğin ortaya çıkıp çıkmayacağını belirler.

    Gözden Geçirilmiş Çaresizlik Modeli:

    •Yeni modele göre, birey herhangi bir kontrolsüzlük durumuyla karşılaştığında, kendi kendine neden çaresizlik yaşadığını sormaktadır.

    Gözden Geçirilmiş Çaresizlik Modeli:

    “Nedensel yükleme modeli”ndeçaresizliğe neden olan durumla ilgili olarak yapılan açıklama:

    ◦Bireysel
    ■Birey kendine özgü bir yükleme biçimine (attributional style) sahiptir
    •Bireyin, nedenle ilgili olarak yaptığı açıklama (causal attribution),
    ◦Çaresizliğin, yaşamın öteki alanlarına da genellenip genellenmeyeceğini
    ◦Süreğen olup olmayacağını tayin etmektedir.

    İki Model Arasındaki Farklar

    •Abramson, Seligman ve Teasdale’e (1978) göre
    ◦Eski model, davranış ile sonucu arasında uyuşmazlık olması durumunun, hangi koşullarda geleceğe yönelik bir çaresizlik beklentisine yol açacağını açıklamaz
    ◦Gözden geçirilmiş modele göre ise, bireyin davranış ve sonuç konusunda yaptığı nedensel yükleme, geleceğe yönelik çaresizlik beklentisinin belirleyicisi olmaktadır. Bu beklenti,
    ■Çaresizliğin genelliğini,
    ■Süregenliğini
    ■Çaresizlik belirtilerinin türünü
    ◦belirlemektedir.

    İki Model Arasındaki Farklar

    •Abramson, Seligman ve Teasdale’e (1978) göre Davranış ile davranışın sonucu arasında ilişki olmaması durumunda
    ◦Bazen bir birey belirli bir davranışın sonucunu kontrol edemezken, diğerleri benzer durumda davranışlarının sonucunu kontrol edebilmektedirler.
    ◦Bazı durumlarda ise, birey belirli bir davranışın sonucunu kontrol edemezken, benzer bir durumda diğer bireyler de davranışlarının sonucunu kontrol edememektedirler.
    •Orijinal çaresizlik modeli bu iki farklı durum arasında bir ayırım yapmamaktadır. Yani orijinal modele göre davranışın sonucunun kontrol edilemediği her durumda çaresizlik belirtileri ortaya çıkmaktadır.

    İki Model Arasındaki Farklar

    •Abramson, Seligman ve Teasdale (1978) bireyin davranışın sonucunu kontrol edemediği ancak, çevresindeki başka insanların sonucu kontrol edebildiği (bireysel çaresizlik) durumlarla, hem bireyin, hem de çevresindeki insanların sonucu kontrol edemediği (evrensel çaresizlik) durumlar arasında bir ayırım yapmışlardır.
    ◦Evrensel çaresizlik : “Kimse kontol edemez”
    ◦Bireysel çaresizlik : “Ben kontrol edemiyorum ama diğerleri edebilir“

    Yükleme Modelindeki Açıklama Tarzları

    •Seligman açıklamaların
    3 boyutta değerlendirilebileceğini buldu:

    ◦Kişiselleştirme:
    ■içsele karşı dışsal,
    ◦Yaygınlık:
    ■özele karşı evrensel;
    ◦İstikrar:
    ■geçiciye karşı sürekli.

    Yükleme Modelindeki Açıklamalar

    •Yüklemeler modeline göre, yaşamda karşılaşılan olumsuz olaylar ne kadar
    ◦içsel
    ◦Kararlı
    ◦Evrensel
    yüklemelerle açıklanırsa, kişilerin depresyona girme olasılıkları o kadar yüksek olur.
    •Depresyon artırıcı yükleme kalıbı, kişisel deneyimlerin açıklanmasıyla sınırlıdır.

    Öğrenilmiş Çaresizlikde Yüklemeler

    •Hangi yüklemeler çaresizliğe yol açar?

    Öğrenilmiş Çaresizlikde Açıklama Tarzları

    •İnsanlar belirli yüklemeleri diğerlerine göre daha fazla kullanırlar.
    ◦İnsanların karşılaştıkları olayları açıklamada kullandıkları tarz farklılıkları, kararlı bireysel farklılığa işaret eder.
    ◦Öğrenilmiş çaresizlik, araştırmacıların “açıklama tarzı” dediği olgudur.
    ■Açıklama tarzlarındaki bireysel farklar, iyimserlik-kötümserlik eğilimleriyle karşılaştırılmıştır.
    ■Karşılaşılan engeller için,
    ■içsel-kararlı-evrensel açıklama yapanlar kötümser,
    ■dışsal-kararsız-bireysel açıklama yapanlar iyimserdir.

    Açıklama Tarzları /Sonuç

    •Açıklama tarzı üzerine yapılan araştırmaların çoğu, insanların depresyona neden daha yatkın olduğunu anlamak için yapılmıştır.
    ◦Araştırma sonuçlarının hepsi yükleme modelini desteklememiştir.
    ◦Araştırmalardan çıkan genel kalıp, yükleme modeliyle tutarlı olarak, kararlı ve evrensel yüklemelerin depresyonda artışla bağlantılı olmasıdır.
    ◦Açıklama tarzımız sağlığımızla ilişkilidir.
    ■Hoş olmayan olayları içsel-kararlı-evrensel nedenlerle açıklayanlar en kötü sağlık durumuna sahiptir.

    Öğrenilmiş Çaresizliğin Tanı Semptomları

    •Pasiflik
    •İçe yöneltilmiş düşmanlık
    •Kilo kaybı
    •İştah kaybı
    •Sosyal ve seksüel yetersizlikler

    •Depressif mizaç
    •Değersizlik duygusu
    •İntahar düşünceleri

    Aynı zamanda depresyon bulgularıdır
    İnsan ve hayvanlarda ortaktır.

    Sadece insanlarda görülen bulgulardır

    Öğrenilmiş Çaresizliğin Genel Sonuçları

    •Seligman, kontrol kaybının, motivasyon, duygu ve biliş düzeylerinde çeşitli sonuçları olduğuna işaret etmektedir. Örneğin;
    ◦Motivasyonel düzeyde: istemli davranışlarda azalma (Çevreyi kontrol isteğinin yok olması, pasifliğe düşülmesi.)
    ◦Duygusal düzeyde: Umutsuzluk, depresyon
    ◦Bilişsel düzeyde: Yapılan davranışın bir sonuç ortaya çıkarabileceğini öğrenmede güçlük
    ■Birey, davranışının sonucunda ortaya çıkabilecek olası olumlu ve olumsuz sonuçları değerlendirmekte güçlükler yaşamakta,
    ■Sonucu kontrol etme konusundaki olası seçeneklerini
    •değerlendirememekte


    ■Bireyin düşünsel sürecinde bir tıkanıklık ortaya çıkmaktadır.

    •( İnsan, eylemleri ile eylemlerinin sonuçları arasında bağ kuramıyor.
    •Ne yaptığında ne olacağını öngöremiyor.)

    Öğrenilmiş Çaresizliğin Sağlık Üzerine olan Sonuçları

    •Kötümser açıklama tarzı immun sistemi zayıflatma eğilimindedir.
    ◦Soğuk algınlığı ya da hafif hastalıklara yakalanma riski arttığı gibi kalp krizi, kanser gibi ağır hastalıkların görülme riski de artırır.
    ◦Sağlık problemlerinden iyileşmeyi geciktirir.

    •Kişiler değişiklik yapamayacaklarına dair
    yanlış inançları nedeniyle diyeti, egzersizi
    ya da medikal tedaviyi reddettiklerinde
    sağlık üzerinde ciddi bozulmalar olabilir.

    Öğrenilmiş Çaresizliğin Psikolojik Sonuçları

    •Kontrol edemedikleri durumlara maruz kalan kişilerde
    ◦Duygu bozuklukları
    ◦Agresyon bozuklukları
    ◦Problem çözmede bozukluklar oluşur.
    ◦Motivasyonel problemler
    ■Okul başarısızlıkları

    Öğrenilmiş Çaresizliğin Sosyal Sonuçları

    •Toplum içinde yalnızlık, çekingenlik
    •Sosyal fobi
    •Yaşlılıkta çaresizlik
    •Çocuk tacizi/tacizlerde çaresizlik
    •Toplumsal Duyarsızlaşma/

    Hazırlayan: Nesrin Baş

    Kişisel Başarı
    2003 yılında amatör olarak başlayan ancak şu anda Türkiye'nin en kaliteli kişisel gelişim, eğitim ve psikoloji sitesi olmayı başaran www.kisiselbasari.com 'u facebook , twitter, youtube gibi sosyal ağlarda da takip edebilirsiniz.

    Benzer içerik

    Sınırsız Güç Kitabı Özeti / Anthony Robbins

    Anthony Robbins'in çok satan kişisel gelişim kitabı "Sınırsız Güç" kitabının özetini...

    Yorumlar

    CEVAP VER

    Please enter your comment!
    Please enter your name here

    This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

    Yeni Eklenenler

    Kendine zarar vermek nedir?

    Kendine zarar vermek, zor hislerle baş etmekte kullanılan bir...

    Ergenlikte Kimlik Karmaşası

    Kimlik şekillenmesi yaşamboyu sürmesine karşın, en dikkat...

    Şampiyon Sözleri : Şampiyonların Başarı Sırları

    Spor tarihine geçen efsane sözlerin sahibi olan...

    İletişimde kalın!

    75,417BeğenenlerBeğen
    187,653TakipçilerTakip Et
    263TakipçilerTakip Et
    2,382TakipçilerTakip Et